*** Benedict Cumberbatch jako Alan Turing w "Grze tajemnic" ("The Imitation Game"). Materiały promocyjne ***
Mam nadzieję, że dla wszystkich jest jasne, że powyższego
tytułu nie należy brać poważnie. Po prostu byłam wczoraj w kinie i chciałabym
napisać parę słów o "Grze tajemnic". Oczywiście wcale mnie nie dziwi,
a co więcej uważam to za całkowicie naturalne, że szeroką polską opinię
publiczną w związku z tym filmem interesuje najbardziej to, czy przypadkiem
znowu nie pominięto naszego wkładu w ważne historyczne wydarzenie. (Jest to tym
bardziej naturalne, że Anglicy mają wielkie zasługi w dziedzinie pomijania polskiego
wkładu). Nie zamierzam się jednak nad tą kwestią długo rozwodzić, bo sprawa
jest dosyć prosta. Chodzi o to, czy "The Imitation Game" jest filmem
o złamaniu kodu Enigmy, czy nie. Moim zdaniem dotyczy Enigmy w tym stopniu, że
Polakom należą się jakieś cztery zdania. Z ekranu padają trzy, a właściwie dwa,
z czego jedno zdanie powtórzone jest dwukrotnie, i nie do końca odpowiada
prawdzie. "Polski wywiad wojskowy wykradł ją (Enigmę) z Berlina" -
dokładnie użyto wyrażenia "smuggle out", co nasuwa wizję kilku
agentów, którzy gdzieś się włamują i fizycznie wykradają maszynę szyfrującą.
Tymczasem sprawa jest złożona, ale najważniejszy jest intelektualny wkład
polskich kryptologów, którzy - dysponując cywilną wersją Enigmy - skonstruowali
coś nazwanego "bombą kryptologiczną", co umożliwiało odszyfrowywanie
wiadomości. Drugie zdanie jest lepsze - Turing tłumaczy, że chce skonstruować
maszynę, która działałaby jak "ta stara polska", tylko miała większe
możliwości. Zatem potraktowanie "sprawy polskiej" w "Grze tajemnic"
nieco rozczarowuje, ale bądźmy realistami, dlaczego ktoś miałby dokładać
starań, żeby połechtać naszą dumę narodową? I konia z rzędem temu, kto zdołałby
wymyślić zdanie zawierające nazwiska: Rejewski, Różycki, Zygalski, nadające się
do włożenia w usta któremukolwiek z bohaterów, i pokazać te wszystkie niuanse w
filmie, w którym, jak już wspomniałam, historia Enigmy nie jest najważniejsza.
No dobrze, spełniwszy patriotyczny obowiązek, nareszcie mogę
przejść do sedna. Czy film mi się podobał? Owszem. Czy warto było go obejrzeć?
Tak. Ale jednocześnie "Gra tajemnic" lepiej wypada w zwiastunie niż
podczas seansu. "The Imitation Game" jest świetnie zagranym filmem z
nie najlepszym scenariuszem i raczej niezbyt dobrze zmontowanym (mam tu na
myśli nie tyle cięcia w poszczególnych ujęciach, co dobór scen z nakręconego
materiału i sposób ich zestawienia w filmie), za to z całą pewnością
przewartościowanym przez gremia przyznające nagrody. Nominacje do Oscarów we
wszystkich najważniejszych kategoriach, w tym za najlepszy film, reżyserię i
scenariusz, są chyba jednak głównie efektem działania machiny promocyjnej.
Problem "Gry tajemnic" polega na tym, że właściwie
nie do końca wiadomo, jaki jest jej temat. Oczywiście jest to film biograficzny
o Alanie Turingu, genialnym matematyku, ojcu informatyki, który w czasie II
wojny światowej pracował w Bletchley Park, tajnym ośrodku brytyjskiego wywiadu. Ostatecznie to właśnie jego praca doprowadziła do złamania kodu niemieckiej
maszyny szyfrującej, co przyspieszyło zwycięstwo Aliantów i uratowało wiele
milionów istnień ludzkich. O życiu Turinga z filmu nie dowiemy się jednak
więcej niż z Wikipedii, o rozpracowaniu Enigmy też niewiele, choć ten wątek
zajmuje wręcz za dużo miejsca w całej historii. Spodziewałam się więcej -
właściwie więcej wszystkiego: więcej Turinga, więcej jego pracy, więcej napięcia związanego z walką o zwycięstwo w
wojnie, więcej losów powojennych. Fabuła koncentruje się na życiu i pracy
Turinga podczas wojny, pokazując je z perspektywy lat 50., kiedy na skutek
włamania do jego mieszkania, Turing staje się przedmiotem zainteresowania
policji. Detektyw szuka w Turingu szpiega, znajduje homoseksualistę - czyli
według ówczesnego brytyjskiego prawa przestępcę winnego obrazy moralności. (Zaskakujące, że ten wątek dotyczący homoseksualizmu Turinga jest właściwie w filmie tylko lekko zaznaczony). Do
tej dwutorowej narracji dodano kilka scen z lat chłopięcych Turinga, właściwie
niepotrzebnie, bo nie wnoszą do opowieści niczego, co nie zostało pokazane w
pozostałych scenach.
Nominacją do Oscara uhonorowano również Keirę Knightley za rolę Joan Clarke - moim zadaniem nieco na wyrost, ale muszę przyznać, że jej występ bardzo mi się podobał. Co było dla mnie pewnym zaskoczeniem, bo na ogół Keira Knightley raczej mnie irytuje i do tej pory widziałam tylko jeden film ("Pokutę"), w którym jej rola do mnie trafiła. Zresztą sama postać Joan Clarke - błyskotliwej matematyczki w czasach, gdy kobietom oferowano jedynie posady sekretarek - jest bardzo interesująca, a Keira Knightley jest dokładnie taką Joan, jakiej ten film potrzebował. W ogóle wątek przyjaźni Joan i Alana Turinga został w filmie bardzo ładnie pokazany i chyba jest tym, co zapamiętam najdłużej (nawet jeśli nie jest całkiem zgodny z prawdą biograficzną). To, jak Joan uczy Alana, "jak być człowiekiem", jak rodzi się między nimi trudne do zdefiniowania uczucie, jak oboje troszczą się o siebie, choć on potrafi jej ofiarować jedynie czułość robota. Między Joan Clarke a Turingiem istnieje do pewnego stopnia symetria. Oboje niesłychanie zdolni i oboje nie mogący w pełni swoich zdolności wykorzystać, oboje w pewnym sensie odrzuceni. On ze względu na swoje upośledzenie w dziedzinie umiejętności społecznych, ona - bo jest kobietą w świecie zdominowanym przez mężczyzn.
*** Scena z filmu. Keira Knightley jako Joan Clarke ***
I może o tym jest właśnie ten film, o opresyjnym społeczeństwie, które od jednostki wymaga zmieszczenia się ściśle określonych ramach, które nie jest w stanie zaakceptować inności. Gdybym miała zinterpretować film w kategoriach uniwersalnych, to tak właśnie bym go odczytała. Czasy się zmieniają, więc normy też ulegają zmianom, ale niechęć wobec tego, co wymyka się standardom, jednak pozostaje. Oczywiście zasługą filmu jest przywrócenie (czy też wprowadzenie do) pamięci zbiorowej, i to w skali globalnej, postaci Alana Turinga, i oddanie sprawiedliwości człowiekowi tak niesprawiedliwie potraktowanemu przez kraj, który tak wiele mu zawdzięczał. Jeszcze długo po śmierci Turinga - popełnił samobójstwo w r.1954, nie mogąc znieść skutków chemicznej kastracji, której go poddano - homoseksualizm pozostawał w Wielkiej Brytanii przestępstwem. Prawo zmieniono dopiero w późnych latach 60. A wracając do sprawy polskiej, to jesteśmy jednym z niewielu krajów na świecie, gdzie homoseksualizm nigdy nie był penalizowany.
***
Scenariusz "Gry tajemnic" jest oparty na książce Andrew Hodgesa "Alan Turing: Enigma" (Wydawnictwo Albatros, 2014 - po lewej okładka książki), co pozwala mi umieścić dzisiejszy wpis w kategorii: ekranizacje. Książki niestety nie czytałam.
---
"Gra tajemnic"/"The Imitation Game" (2014), reż. Morten Tyldum. W kinach od 16. stycznia.
