Wiedziała przecież tylko tyle, że gdzieś tam był świat, po którym chodzili ludzie, którzy umieli leczyć ciała z chorób, uzdrawiać dusze z grzechów, cieszyć oczy barwami farb, a uszy dźwiękami instrumentów, i tacy, którzy po imieniu nazywali gwiazdy… Ale to wszystko byli mężczyźni. Gdyby ona urodziła się choć tamtym chłopcem na fotografii, opartym o gipsową kolumnę, w szkolnym mundurze z guzikami, z książką w ręce, może danym by jej było spotkać się z nimi. Bo gdyby była kobietą nawet tak piękną jak Róża, na jej drodze z pewnością stanąłby tylko Szczęsny Dederko.
Ewa Szelburg-Zarembina, „Wędrówka Joanny”
***
„Wędrówka Joanny” i „Ludzie z wosku” , wydane po raz
pierwszy w r. 1935 i 1936, to pierwsze tomy cyklu „Rzeka kłamstwa”, początkowo
zaplanowanego przez autorkę jako trylogia, ostatecznie zamkniętego już w latach
powojennych w pięciu tomach. Kiedy czytam „Wędrówkę Joanny”, a potem „Ludzi z
wosku”, o życiu Ewy Szelburg-Zarembiny i jej twórczości dla dorosłych nie wiem właściwie nic. Chwilowo tak jest lepiej, jestem sam na sam z tekstem,
nieobciążona balastem wiedzy o genezie utworu, życiorysie autora i jego poglądach, o recepcji jego dzieła. Pamiętam tylko, że kiedy zaczęłam szkołę
– a było to dokładnie w roku śmierci pisarki – półki mojej szkolnej biblioteki, i zapewne szkolnych bibliotek w całym kraju, pełne
były jej książek. Jest więc oczywiste, że autorka o takim statusie nie mogła
być kontestatorką ówcześnie obowiązującego ustroju. Musiała się z nim – co
najmniej – w jakiś sposób zgodzić.
Nietrudno sobie wyobrazić, że „władza ludowa” mogła łaskawym
okiem spoglądać na autorkę tych dwóch powieści (po wojnie zostały wznowione w r. 1947 i 48). W najbardziej prymitywnej
interpretacji mogły uchodzić za obraz niedoli prostego ludu wyzyskiwanego przez
panów. To również tłumaczyłoby, dlaczego potem popadły w zapomnienie. Ale
sprawa nie jest tak prosta, powieści Szelburg-Zarembiny zdecydowanie nie są propagandą, są
literaturą, i to bardzo dobrą, zupełnie niesłusznie odesłaną do lamusa. Miałabym
ochotę napisać, że to literatura kobieca, ale żeby uniknąć nieporozumień lepiej
będzie, jeśli użyję określenia: feministyczna. Kobieca w takim sensie, jak „Noce i dnie” Dąbrowskiej albo „Krystyna
córka Lavransa” Sigrid Undset. W opozycji do „literatury kobiecej”,
opowiadającej o kobiecie zmyślonej (słowa „zmyślenie” nie używam tu
oczywiście w znaczeniu „fikcja”), te książki są opowieścią o życiu kobiety
prawdziwej, która „ma dość siły, żeby udźwignąć życie, jakie jej przypadło. I
nie ustanie przed metą.”1 Życiu raczej gorzkim, jeśli zdarzają się w
nim niedziele, słono trzeba za nie zapłacić.
Podziwiam warsztat pisarski Ewy Szelburg-Zarembiny. Urodę i obrazowość języka. Wiele mówiące niedomówienia. Sposób prowadzenia narracji za pomocą bardzo plastycznie przedstawionych epizodów, z których każdy mógłby stanowić osobną nowelę. Możemy prawie zobaczyć pogrzeb młodego Celestyna, trzeciego już męża pięknej Wincenty, i
wdowę pochylająca się nad trumną; małą dziewczynkę wędrującą samotnie nieznaną
drogą z dwoma czerwonymi jabłkami w węzełku; niemal rajski ogród, a w nim młodego ogrodnika i piękną dziewczynę, opiekująca się gromadką dzieci. Ale również spalony młyn, a w nim ciała nieszczęśliwej Krystyny i jej nowo narodzonego dziecka; leżącą na klepisku wiejskiej chaty, w nędzy i brudzie, niemal zagłodzoną położnicę i jej niemowlę, wiezione na wozie ciała zabitych przez chłopów Cyganów. Świat, w którym żyje Joanna, jest
okrutny i obojętny, ale Szelburg-Zarembina opisuje go w sposób dziwnie piękny, poetycki.
„Realizm magiczny” to co prawda określenie zupełnie innej literatury, ale w pewien sposób pasuje też do „Wędrówki Joanny”. Pisarka
umiejętnie łączy brutalny realizm z baśniowością, naturalizm zestawia z echami wierzeń i
legend ludowych – taka jest wyprawa Joanny po dobry, nieswarliwy ogień i epizod zaklinania szczurów, których plaga nawiedziła wieś. Zresztą sam motyw wędrówki też jest baśniowy – sytuacje, z którymi styka się Joanna w każdym domu, do którego trafia, przypominają próby, jakim poddawane są bohaterki baśni. Jeżeli dziewczyna pomyślnie przejdzie próby i nie ustanie w drodze, zdobędzie mądrość i odnajdzie swoje miejsce w życiu, a na końcu tej drogi czeka ją – szczęście? Z drugiej strony wiemy przecież, że Joanna nie do szczęścia się urodziła. Jednak rzeczywiście wydaje się, że po latach tułaczki („cudze domy, przez które przechodziła ze smutkiem, ze wstydem, z
nienawiścią, ze strachem, i - ludzie obcy w tych domach, którzy ją
mijali potrącając, napastując lub wcale jej nie widząc”2) Joanna odnajduje miłość i szczęście w osobie – nie, nie księcia – pięknego młodego ogrodnika.
„Wędrówki Joanny” nie można traktować jako odrębnej całości.
Autorka ujęła wprawdzie powieść w kompozycyjną klamrę – rozpoczyna od sceny
pogrzebu, a kończy narodzinami córki Joanny – ale w ostatnich rozdziałach
otwiera nowy wątek, wiemy, że mozolna wędrówka Joanny będzie trwała nadal. Tam, gdzie Szelburg-Zarembina-autorka baśni mogłaby napisać: i żyli długo i szczęśliwie, Szelburg-Zarembina-powieściopisarka wprowadza do opowieści świekrę Joanny. Pani Cezaryna nie uosabia matczynej czułości (której Joanna tak pragnęła, a której nigdy nie zaznała), jej przybycie przypomina raczej o wrogim świecie, przed którym nasi bohaterowie nie będą w stanie się obronić.
W prozie Szelburg-Zarembiny widać wyraźnie jej wrażliwość na kwestie społeczne,
w szczególności sytuację kobiet. Oprócz Joanny i całej galerii drugoplanowych postaci
kobiecych, w ten lub inny sposób tragicznych, w obu powieściach znajdziemy rzeszę kobiet bezimiennych.
– „O, Maryjo, wspomóż nas.” – Zginając się w proszalnych pokłonach drgały grzbiety kobiet, wyschnięte, krzywe, zgarbione od bezustannej ciężkiej pracy. Trzęsły się, wsparte o kolana, słabe, miękkie brzuchy, pełne chorych wnętrzności, nadwerężonych częstymi porodami i jeszcze częstszym ronieniem.– „Maria może nas wspomóc”.Wygryzione przez kuchenny ogień, przez swąd żelazek, przez mydlane opary, przez gorzką słoność codziennych łez – oczy ich szukały pilnie spojrzenia świętego obrazu, które to spojrzenie jest Nieustającą Pomoc niosące.– „Maria może nas wspomóc”.Nie starzejące się nigdy dziewczęce serca biją pod zwiotczałymi, obwisłymi, wyssanymi piersiami. Wołają ufnie przez spierzchnięte usta:– „Maria nas wspomoże!”3
Ale to nie wielka historia i polityka, nie dramat w skali
społecznej, a osobista historia Joanny, Kaja i ich córeczki Mei i kameralny
dramat tej małej rodziny najbardziej mnie w „Ludziach z wosku” interesują.
Joanna i Kaj nie mają niczego, oprócz dumy i honoru. Oboje zbyt dobrzy, żeby im mogło być dobrze w życiu. On łatwo zjednuje sympatię wszystkich, lecz ile warta jest ta sympatia? Ona – przeciwnie. Joanna – dumna, nieprzejednana, bezkompromisowa, choć równocześnie wrażliwa, współczująca i uczynna – nie jest osobą łatwo dającą się lubić, zbyt się różni od otaczających ją kobiet. Ewa Szelburg-Zarembina
opisuje losy tej pary i ich miłość, którą można określić jedynie jako tragiczną, w sposób przejmujący i rozdzierająco smutny.
***
Po przeczytaniu „Wędrówki...” i „Ludzi z wosku” zaglądam do hasła
poświęconego Ewie Szelburg-Zarembinie w Wikipedii (nawiasem mówiąc, daty
pierwszego wydania tych dwóch powieści są tam błędnie podane). Teraz staje się dla mnie jasne, że pisarka Joanny
i Kaja nie stworzyła z wyobraźni, nadała fikcyjną formę postaciom własnych
rodziców, a dzieciństwo małej Salomei było dzieciństwem Ireny Ewy Szelburg. Ta wiedza nie była mi jednak potrzebna, żeby się tymi książkami zachwycić, a Joannę, ich bohaterkę uznać za kobietę z krwi i kości.
***
Do sięgnięcia po powieści Ewy Szelburg-Zarembiny zainspirował mnie wpis na blogu Czytanki Anki dotyczący "Śladów nieobecności", eseju biograficznego poświęconego tej pisarce. Tej książki jeszcze nie znam, ale do twórczości Ewy Szelburg-Zarembiny z pewnością będę wracać.
*** Dom młynarza - początek XX w. ***
---
Ewa Szelburg-Zarembina, „Wędrówka Joanny”, „Ludzie z wosku”. W: „Dzieła, tom piąty”, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1971.
1,3„Ludzie z wosku”
2„Wędrówka Joanny”
